सुरुवात: युद्धसम्मको बाटो
हस्तिनापुरको राजगद्दी, जुवा, वनवास र शान्तिको अन्तिम प्रयास
कुरु वंशको राजधानी हस्तिनापुरमा दुई भाइका सन्तान हुर्किए। जन्मैदेखि दृष्टिविहीन धृतराष्ट्रका सय छोरा कौरव कहलाए, जसमा जेठा दुर्योधन थिए। सानो भाइ पाण्डुका पाँच छोरा — युधिष्ठिर, भीम, अर्जुन, नकुल र सहदेव — पाण्डव कहलाए। पाण्डुको अकालमृत्युपछि पाण्डवहरू काकाको दरबारमा हुर्किए। उनीहरूका गुरु द्रोणाचार्य र पितामह भीष्म दुवै पक्षका पूज्य थिए। तर राज्य कसको हो भन्ने प्रश्नले सानैदेखि दुर्योधनको मनमा ईर्ष्याको आगो बाल्यो।
यो वैरको जरा धेरै पुस्ता पुरानो थियो। राजा शान्तनुका छोरा देवव्रतले बुबाको सुखका लागि आजीवन ब्रह्मचारी रहने र कहिल्यै राजगद्दी नलिने भीष्म प्रतिज्ञा गरे; त्यसैदिनदेखि उनलाई भीष्म भनियो। उनले नै हस्तिनापुरको गद्दीको रक्षा गर्दै धृतराष्ट्र र पाण्डुलाई हुर्काए। ऋषिको श्रापका कारण पाण्डु वनमा बसे, र त्यहीँ कुन्ती र माद्रीले देवताहरूको वरदानबाट पाँच छोरा पाए — धर्मराजबाट युधिष्ठिर, वायुबाट भीम, इन्द्रबाट अर्जुन, र अश्विनीकुमारबाट नकुल र सहदेव। पाण्डुको मृत्युपछि कुन्ती पाँचै छोरा लिएर हस्तिनापुर फर्किन्।
दुर्योधनको ईर्ष्या कहिल्यै शान्त भएन। उनले भीमलाई विष खुवाएर नदीमा फाले, र पछि वारणावतमा लाहाले बनेको घर (लाक्षागृह) मा पाण्डवहरूलाई जलाएर मार्ने षड्यन्त्र गरे। विदुरको चेतावनीले पाण्डवहरू सुरुङबाट भागेर बाँचे। भेष बदलेर बसेका बेला अर्जुनले स्वयंवरमा कठिन लक्ष्य भेदेर पाञ्चाल राजकुमारी द्रौपदीलाई जिते। पाण्डवहरू जीवितै छन् भन्ने थाहा भएपछि धृतराष्ट्रले उनीहरूलाई फर्काए, र राज्यको आधा भाग भनेर खाण्डवप्रस्थको उजाड वन दिए।
पाण्डवहरूले त्यही उजाड वनमा आफ्नै परिश्रमले इन्द्रप्रस्थ बसाए र युधिष्ठिरले राजसूय यज्ञ गरे। त्यो वैभव देखेर दुर्योधन झनै जल्यो। मामा शकुनिको छलपूर्ण पासाको खेलमा युधिष्ठिरले राज्य, भाइहरू, आफूलाई र अन्त्यमा द्रौपदीलाई समेत हारे। भरी सभामा द्रौपदीको अपमान भयो, र त्यही दिन भीमले दुर्योधन र दुःशासनविरुद्ध भयानक प्रतिज्ञा गरे। शर्तअनुसार पाण्डवहरूले बाह्र वर्ष वनवास र एक वर्ष अज्ञातवास बिताए; अज्ञातवासको वर्ष उनीहरू विराट राजाको दरबारमा भेष बदलेर बसे, र त्यसको अन्त्यतिर विराटका गाई लुट्न आएका कौरवलाई अर्जुनले एक्लै फर्काएपछि उनीहरूको पहिचान खुल्यो।
यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत।
अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्यहम्॥हे भारत! जब-जब धर्म कमजोर हुन्छ र अधर्म बढ्छ, तब-तब म आफूलाई प्रकट गर्छु।
तेह्र वर्षको शर्त पूरा भएपछि पाण्डवहरूले आफ्नो राज्य फिर्ता मागे। शान्तिका लागि कृष्ण आफैँ दूत बनेर हस्तिनापुर गए र अन्त्यमा पाँच भाइलाई पाँचवटा गाउँ मात्र दिए पनि हुन्छ भने। दुर्योधनले सियोको टुप्पो जति जमिन पनि नदिने अडान लियो। अब युद्ध निश्चित भयो। कुरुक्षेत्रमा पाण्डवतर्फ सात र कौरवतर्फ एघार अक्षौहिणी सेना जम्मा भयो। व्यासजीले सञ्जयलाई दिव्यदृष्टि दिए, ताकि उनले युद्धको हरेक घटना दृष्टिविहीन राजा धृतराष्ट्रलाई सुनाउन सकून्। यही कथा अब दिनदिनै अघि बढ्छ।