सृष्टिको क्रम
कुमार अगस्त्य ऋषिको आश्रममा पुग्छन् र संसार कसरी बन्यो भन्ने कथा सुरु हुन्छ
स्वस्थानी व्रत कथा एउटा संवादबाट सुरु हुन्छ। शिव र पार्वतीका छोरा कुमार (स्कन्द) आफ्नो वाहन मयूरमा चढेर एक दिन अगस्त्य ऋषिको आश्रममा पुगे। ऋषि गहिरो तपस्यामा थिए। कुमारलाई देखेर उनी उठे, आदरपूर्वक आसन दिए र विनम्र भएर सोधे — “हे कुमार, यो संसार कसरी बन्यो? कसले बनायो र कुन क्रममा बन्यो? कृपा गरी मलाई सुनाउनुहोस्।” कुमारले भने — “ऋषि, मन एकाग्र गरेर सुन्नुहोस्।” यही प्रश्नबाट एकतीस अध्यायको यो कथा अघि बढ्छ, र हरेक अध्याय कुमारले अगस्त्यलाई सुनाएको रूपमा आउँछ।
कुमारले भने — सृष्टिभन्दा पहिले केही थिएन, केवल परब्रह्म परमात्मा मात्र थिए। उनको इच्छा आफैँ जाग्यो र त्यही इच्छाबाट ब्रह्मा, विष्णु र महेश्वर प्रकट भए। उनीहरूको शक्तिबाट तीन गुण — सत्त्व, रज र तम — भएकी माया अर्थात् प्रकृति उत्पन्न भइन्, जसलाई जित्न अत्यन्त गाह्रो छ। ब्रह्मा सृष्टि गर्छन्, विष्णु पालन गर्छन् र रुद्र संहार गर्छन्। कुमारले जोड दिएर भने — यी तीन एउटै हुन्; कोही ठूलो, कोही सानो छैनन्। काम फरक भए पनि शक्ति एउटै हो।
त्यसपछि कुमारले समयको चक्र बुझाए। ब्रह्माको आयु सय वर्षको मानिन्छ। उनको एक दिनमा सत्य, त्रेता, द्वापर र कलि — यी चार युग धेरै पटक घुम्छन्। बिहान उनी सृष्टि गर्छन् र रातमा प्रलय हुन्छ। सय वर्ष पुगेपछि महाप्रलय हुन्छ र फेरि उही क्रममा नयाँ सृष्टि सुरु हुन्छ। सृष्टि कल्प-कल्पमा दोहोरिन्छ; कुमारले यहाँ पद्म कल्पको कथा सुनाउने बताए। महाप्रलयपछि ब्रह्माले एउटा ब्रह्माण्ड (अण्डा) उत्पन्न गरे, जसभित्र अहङ्कार, पञ्च महाभूत, इन्द्रिय र शब्द, रूप, रस, गन्ध सबै थिए।
ॐ पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात्पूर्णमुदच्यते।
पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते॥त्यो (परमात्मा) पूर्ण छ, यो (संसार) पनि पूर्ण छ। पूर्णबाटै पूर्ण उत्पन्न हुन्छ। पूर्णबाट पूर्ण निकाल्दा पनि पूर्ण नै बाँकी रहन्छ।
अन्त्यमा कुमारले भने — सुमेरु पर्वतको वरिपरि सूर्य, चन्द्र, ग्रह र नक्षत्र घुम्छन्। अनगिन्ती ब्रह्माण्ड छन् र हरेकमा आफ्नै ब्रह्मा, विष्णु, शिव, सूर्य, चन्द्र र दिक्पाल छन्। यो सबै परमात्माको लीला हो, जसरी धागोले कपडा बुनिन्छ त्यसरी संसार उनैमा बुनिएको छ। सुख र दुःख सपनाजस्तै हुन्, जो ब्युँझिएपछि हराउँछन्; मनले नै ती भोग्छ। त्यसैले मनलाई वशमा राख्नु नै ईश्वरसम्म पुग्ने मुख्य बाटो हो। अगस्त्य ऋषि प्रसन्न भए र अर्को कथा सुन्न आतुर भए।