त्रिपुर दाह
मय दानवका तीन उड्ने नगर र शिवको एउटै बाण
अगस्त्यले सोधे — त्रिपुरासुर कसरी जन्मियो र शिवले उसलाई कसरी जलाए? कुमारले सुनाए — विष्णुले हिरण्याक्षलाई मारेपछि शोकमा परेका दैत्यहरू मय नामका दानवकहाँ गए। मयले तारकाक्ष र विद्युन्माली (विद्युत्प्रभ) सँग मिलेर दश हजार वर्ष कठोर तपस्या गरे — जाडोमा हिमालमा र गर्मीमा पाँच आगोको बीचमा बसेर। ब्रह्मा प्रसन्न भए। दैत्यहरूले अमरता मागे, तर ब्रह्माले दिएनन्। तब मयले मागे — “मैले बनाउने तीन नगर तब मात्र नष्ट होऊन्, जब ती आधा निमेषका लागि एउटै सिधामा आउँछन्, र एउटै बाणले मात्र।”
मयले तीन उड्ने नगर बनाए — तारकाक्षका लागि फलामको, विद्युन्मालीका लागि चाँदीको र आफ्नै लागि सुनको। रत्न, बगैँचा, ताल र दरबारले सजिएका ती नगरबाट दैत्यहरूले देवतामाथि आक्रमण गरे, उर्वशी र मेनका जस्ता अप्सरा लुटे, नन्दन वनका रूख उखेले र देवतालाई अमरावतीबाट धपाए। ब्रह्माको अगुवाइमा देवताहरू कैलास गए र शिवको स्तुति गरे। शिवले एउटै बाणले त्रिपुर जलाउने वचन दिए, तर त्यसका लागि दिव्य रथ चाहियो।
विश्वकर्माले सुनको रथ बनाए। सूर्य र चन्द्र त्यसका पाङ्ग्रा बने, छ ऋतु त्यसका छेउ, चार वेद घोडा, ब्रह्मा सारथि, र विष्णु आफैँ बाणको टुप्पो बने। नन्दी, गणेश र शिवगणहरू साथमा युद्धमा गए। गणेशले विद्युत्प्रभको टाउको काटे र शङ्कुकर्णले तारकाक्षलाई मारे। तर मयले मरेका दैत्यलाई आफ्नो दरबारको अमृत कुण्डमा डुबाएर फेरि बचाउन थाले। ब्रह्माले यो रहस्य देखाएपछि शिवले एउटै बाण हानेर अमृत कुण्ड सुकाइदिए।
नागेन्द्रहाराय त्रिलोचनाय भस्माङ्गरागाय महेश्वराय।
नित्याय शुद्धाय दिगम्बराय तस्मै नकाराय नमः शिवाय॥सर्पराजको माला लगाउने, तीन नेत्र भएका, शरीरमा भस्म लगाउने, महेश्वर, नित्य, शुद्ध र दिशालाई नै वस्त्र बनाउने — “न” अक्षरले जनाइने ती शिवलाई नमस्कार।
अन्त्यमा तीनै नगर एक क्षणका लागि एउटै सिधामा आए। ब्रह्माले अब नढिलाउन आग्रह गरे। शिवले योगबलले नगरहरूलाई त्यही ठाउँमा थामे र अग्नि र सोमले युक्त नारायण बाण छाडे। तीनै नगर जलेर खरानी भए। तर मय शिवका भक्त थिए, त्यसैले शिवले नन्दीलाई उनको रक्षा गर्न पठाए। शिवलिङ्गको ध्यान गरिरहेका मय सुनको शिवलिङ्ग बोकेर पाताल गए। देवताहरूले शिवको स्तुति गरे र कुमारले भने — यो कथा सुन्ने र सुनाउनेको पाप नष्ट हुन्छ।