महादेवको शोक र तपस्या
तारकासुरले स्वर्ग खोस्छ, ऋषिहरूको श्राप, ज्योतिर्लिङ्ग र उत्तरमा तपस्या
सतीका अङ्ग खसेपछि महादेव बेहोस भए र होस आएपछि “सती, सती” भन्दै बहुलाझैँ घुम्न थाले। यही बेला तारकासुरले मौका देख्यो। उसले मन्त्रीहरूलाई भन्यो — “शिव शोकमा छन्, अहिले नै आक्रमण गर्ने बेला हो।” ठूलो सेना लिएर उसले अमरावती घेर्यो। उसलाई शिवकै वरदान भएकाले इन्द्र र देवता जित्न सकेनन्। उनीहरू स्वर्ग छोडेर मृगस्थलीमा बस्न थाले, र तारकासुरले तीनै लोकमा राज गर्न थाल्यो।
महादेव मृगस्थली आइपुग्दा देवताहरूले ढोगेर तारकासुर मार्न बिन्ती गरे, तर महादेव केही नबोली “सती” भन्दै अघि बढे। सय वर्षसम्म उनी शोकमा पृथ्वीभरि घुमे। उत्तरतिर तपस्या गर्ने विचार भए पनि उनी दक्षिण कर्णाट देशको ब्रह्मपुर पुगे। त्यहाँ ऋषिहरू गङ्गामा स्नान गरिरहेका थिए। उनीहरूका पत्नीहरू महादेवको रूप देखेर मोहित भए र उनको पछि लागे।
ऋषिहरूले बाटोमा महादेवलाई भेटेर आफ्ना पत्नी भगाएको आरोप लगाए। महादेवले भने — “मैले कसैलाई ल्याएको छैन।” तर ऋषिहरूले रिसमा श्राप दिए र महादेवको लिङ्ग खस्यो। त्यसबाट एउटा ज्योतिर्लिङ्ग — प्रकाशको स्तम्भ — निस्केर सारा ब्रह्माण्ड ढाक्न थाल्यो। डराएका देवता, यक्ष र गन्धर्व विष्णुकहाँ गए। विष्णुले त्यो ज्योतिलाई अँगालो हालेपछि मात्र त्यो शान्त भयो। त्यसपछि महादेव ज्योतिर्लिङ्गबाट प्रकट भए र झूटो आरोप लगाउने ऋषिहरूलाई उल्टै श्राप दिए।
मात्रास्पर्शास्तु कौन्तेय शीतोष्णसुखदुःखदाः।
आगमापायिनोऽनित्यास्तांस्तितिक्षस्व भारत॥हे कौन्तेय! इन्द्रियले विषयलाई छुँदा जाडो-गर्मी र सुख-दुःख महसुस हुन्छ। यी आउँछन् र जान्छन्, स्थायी छैनन्। हे भारत, यिनलाई सहन सिक।
त्यसपछि महादेव उत्तरतिर गए। उनले काम, क्रोध, लोभ र मोह त्यागे, इन्द्रियलाई वशमा राखे र तीनै नेत्र परब्रह्ममा केन्द्रित गरेर कठोर तपस्या सुरु गरे। उता देवताहरू अझै तारकासुरको डरले लुकिरहेका थिए, किनकि उसलाई शिवको छोराले मात्र मार्न सक्थ्यो। तर शिव तपस्यामा थिए र सती थिइनन्। यो समस्या कसरी समाधान भयो, त्यो पार्वतीको कथामा आउँछ।