मृगरूपी शिव, रावण र जालन्धर
तीन टुक्रा भएको सिङ, गोकर्ण, पार्वती माग्ने रावण र जालन्धरको छल
एक दिन शिव गुप्त रूपमा मृग बनेर श्लेष्मान्तक वनमा मृगहरूसँग घुम्न थाले। पार्वतीले ध्यानले थाहा पाइन् र बागमती किनारमा तपस्या गर्न बसिन्। ब्रह्मा र देवताहरूले कैलास र अन्यत्र खोज्दा नभेटेपछि पार्वतीकहाँ आए। पार्वतीले भनिन् — “श्लेष्मान्तक वनको नैर्ऋत्य कुनामा, मृगको बथानमा सबैभन्दा ठूलो, सुनौलो, तीन आँखा र एउटा सिङ भएको मृग नै महादेव हुन्।”
ब्रह्मा, विष्णु र इन्द्रले लाखौँ मृगको बथानमा त्यो ठूलो मृग देखे। ऊ भाग्न लाग्दा विष्णुले सिङको फेद, ब्रह्माले बीच र इन्द्रले टुप्पो समाते। मृग अन्तर्धान भयो र सिङ तीन टुक्रा भयो। अपराध भयो भनेर डराएका देवताले क्षमा मागे। शिव ज्योतिर्लिङ्ग रूपमा प्रकट भए र भने — “यसमा कुनै दोष छैन। इन्द्रको टुक्रा इन्द्रलोकमा, ब्रह्माको टुक्रा मर्त्यलोकको नेपालको गोकर्णमा र विष्णुको टुक्रा पातालमा स्थापना गर।” देवताहरूले सधैँ भक्ति रहोस् भन्ने वर मात्र मागे।
लङ्काका राजा रावण हरेक दिन गोकर्ण आएर शिवको पूजा, नाच र तपस्या गर्थे। एक दिन प्रसन्न शिवले वर माग भने, र रावणले पार्वतीलाई मागे। वचनबद्ध शिवले पार्वती सुम्पिदिए। विष्णुले मोहिनीको रूप धरेर बाटोमा रावणलाई भने — “यी असली पार्वती होइनन्; असली त शिवको बाघछालाभित्र लुकेकी छिन्।” रावण फर्केर गए र शिवले मायाकी पार्वती बनाएर दिए, जसलाई रावण लङ्का लगे। असली पार्वतीलाई विष्णुले सम्मानसाथ शिवलाई फर्काए।
काम एष क्रोध एष रजोगुणसमुद्भवः।
महाशनो महापाप्मा विद्ध्येनमिह वैरिणम्॥यो काम (इच्छा) हो, यो क्रोध हो, जो रजोगुणबाट जन्मन्छ। यो कहिल्यै तृप्त नहुने र महापापी छ; यसलाई नै यहाँ शत्रु जान।
एक दिन शिव र पार्वती हंसको रूपमा मानसरोवरमा रमाइरहेका थिए। त्यस बेला अन्तःपुरका दैत्य राजा जालन्धर आफ्नी पतिव्रता पत्नी वृन्दासँग हाँसिरहेका थिए। वृन्दाले पार्वती झनै सुन्दर छिन् भनेपछि जालन्धर शिवको भेष धरेर कैलास पुगे। पार्वतीले ध्यानले छल थाहा पाइन्, नन्दी र भृङ्गीलाई कसैलाई भित्र नपसाउन आदेश दिइन् र रिसमा विष्णुको तपस्या गरिन्। विष्णु गरुडमा आइपुगे, पार्वतीको कुरा सुने र मद्दत गर्ने वचन दिँदै तीव्र गतिमा निस्के।